Naar aanleiding van de aardbeving in Italië en de ernstige financieel-economische gevolgen voor Parmigiano-Reggiano, Grana Padano en andere streekproducten waarvan de productielijnen getroffen zijn, deze reeks over de erkenning en bescherming van levensmiddelen, en de verschillende niveaus, van stad tot Europa. In deel 1 hebben we zowat het kader van erkenning en bescherming geschetst. Vandaag deel 2 over het culinair erfgoed van een stad of streek.

Ieder dorp, iedere stad en iedere streek heeft zo zijn typisch gastronomisch erfgoed. Het zijn producten die meestal een lange en fascinerende culinaire geschiedenis achter de rug hebben. We nemen gemakkelijkheidshalve Antwerpen als voorbeeld: Antwerpen, de stad, de streek rond Antwerpen en de provincie. Sommige producten zijn enkel gekend en bekend in een zeer beperkte geografische omschrijving bvb het Geels Hartje of de Grijze Frut.  Anderen hebben vanwege hun populariteit die beperkte geografische afzetmarkt al lang overschreden en zijn veel ruimer bekend, bijvoorbeeld in een provincie, streek, het ganse land of zelfs internationaal. Denk maar aan de Antwerpse Handjes of het Bolleke van Brouwerij De Koninck.

De lijst van lokale producten in de regio Antwerpen is heel lang en we kunnen ze dus niet allemaal vernoemen. We selecteerden er een paar die enkel zeer lokaal bekend zijn en een paar die de nationale bekendheid overstegen hebben.

Frut

In Antwerpen is grijze frut of frut van Raes of zure frut een begrip. In de rest van Vlaanderen is het gekend onder andere namen zoals hoofdkaas, hoofdvlees, kopvlees, preskop, geperste kop, kipkap, hure, varkenskop en in Gent als “huufflakke”.

Frut – antwerps dialect voor boerenkop – wordt gemaakt met varkensvlees van de kop, staart en oren, dat wordt gekookt en afgekoeld en samengeperst.  Dit gerecht stamt uit de tijd dat vele mensen nog hun eigen varken hadden en zelf (lieten) slachten. Niets ging er toen verloren en vandaar het ontstaan van grijze frut, die trouwens meestal voor eigen gebruik was. Grijze frut werd vooral in Kapellen gemaakt omdat de burgerij uit Antwerpen in de Noorderkempen zijn voedsel ging halen, en dus ook hun varkens. Deze traditie is nu bijna verdwenen aangezien bijna niemand nog zijn eigen varken heeft of slacht en ook omdat jonge slagers niet meer in geïnteresseerd zijn in producten die op ambachtelijke wijze gemaakt worden. Dit is verstaanbaar omdat het meestal arbeidsintensief, tijdsrovend en weinig winstgevend is. Maar het gevaar zit er dan wel in dat dit product met de tijd verdwijnt. Toch was er iemand die deze streekgebonden traditie niet wou laten verdwijnen, namelijk vleeswaren Peter Van de Weyer uit Kapellen. In mei 2011 werden trouwens drie van hun producten erkend als streekproduct: Kempense gedroogde boerenhesp, Kempense gerookte boerenhesp en grijze frut. Deze producten zijn streekgebonden, traditioneel en op ambachtelijke wijze gemaakt.

Het Geels Hartje

Vraag aan tien mensen buiten Geel wat het Geels Hartje is, en je zal weinig  goede antwoorden krijgen. Geel heeft de bijnaam van de “Barmhartige stede” omwille van de opvang van geesteszieken door tal van Geelse gezinnen. Een bakkerschool in Geel ontwikkelde in 1986 in opdracht van de stad Geel een koekje, het Geels Hartje. Het koekje gemaakt op basis van het traditionele recept wordt door Patisserie Verlooy en Bakkerij Steurs gemaakt en de stad Geel gebruikt het voor zijn promotie.

den Arabier

Een heel lekker snoepje dat al meer dan 75 jaar lang ongewijzigd op dezelfde manier gemaakt wordt op basis van arabicakoffie, suikermelk en mokka is in de volksmond in Antwerpen – en ver daarbuiten – bekend staat als den Arabier. Misschien zegt het je nog niets, maar kijk even naar de foto en het wordt direct duidelijk. Het is inderdaad de Caramella Mokatine van Confiserie Roodthooft uit de Lange Leemstraat te Antwerpen, gehuisvest trouwens in een prachtige art-nouveau fabriek.

Het is een typisch streekproduct met wereldwijde faam, gekend door een breed publiek, met traditionele naamgeving en ongewijzigde vorm, een unieke verpakking en bijna ongewijzigde productiemethode en met een langdurige en historische bekendheid. Daarenboven is de geschiedenis van het ontstaan van den Arabier en de verpakking zeer fascinerend en de moeite om eens te lezen.

Antwerpse Handjes

De faam van Antwerpse handjes is bekend in binnen- en buitenland. Dit koekje of chocolaatje in de vorm van een hand, ontstond in 1934 naar aanleiding van een wedstrijd ingericht door Koninklijke Vereniging van Meester Banketbakkers van Antwerpen. We gaan hier niet uitweiden over de oorsprong van de hand (de hand van Druon Antigoon door Brabo in de Schelde geworpen of komende van het latijnse “Anda Verpus”), maar de Antwerpse Handjes zijn als product een al een aantal stappen verder dan de gewone streekgebonden producten: de vorm, samenstelling én verpakking zijn beschermd door een octrooi (dat eigendom is van de Syndikale Unie voor Brood-, Banket-, Chocolade en IJsbedrijf VZW – zie foto).  Er is trouwens sedert april 2012 een nieuwe verpakking beschikbaar.

Het Antwerpse Handje is NIET door Europa erkend als gegarandeerde traditionele specialiteit, maar is wel erkend als Belgisch streekproduct.

Er bestaan verschillende varianten van het Antwerpse Handje, namelijk een koekje, een chocolaatje en een verfijnd chocolaatje, gevuld met marsepein en geparfumeerd met elixir d’Anvers, een creatie van de gekende Chocolatier Goossens uit de  Isabellalei te Antwerpen. En pas heel recent lanceerde de Antwerpse ijsjeskoning, Willy Vanilli, ijs op basis van het koekjesrecept van Antwerpse Handjes.

Het Bolleke: de enige manier om een Antwerpenaar te doen zwijgen

De hand als symbool is onlosmakelijk verbonden met Antwerpen en je ziet ze overal opduiken in het stadsbeeld. Denk maar aan het grote beeld van een hand op de Meir, de Antwerpse Handjes en ook in het logo van Brouwerij De Koninck zit een hand verwerkt. Geen enkele stad is zo verbonden met zijn bier, het Bolleke, genoemd naar het unieke bolvormige glas. Door het glas verbindt de hele wereld het bier met de naam van de brouwerij, namelijk De Koninck. De brouwerij werd al opgericht in 1833 en de vijfde generatie van de familie Van den Bogaert zet momenteel de traditie verder.

De Koninck brouwde in 1913 zijn eerste amberkleurig bier, tengevolge een wedstrijd die werd uitgeroepen om de strijd aan te gaan met importbieren. Palm, het Antwerps Bolleke, Tonneke en Special De Ryck behoren allemaal tot het type ‘Spéciale Belge‘, dat ontstond rond de jaren 1920.

Het bolleke, ontegensprekelijk een zeer Antwerps product, geniet bekendheid nationaal en ook internationaal, en werd in 2008 door het het Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing (de VLAM) erkend als streekproduct. Net als vele andere bieren die erkend zijn als streekproduct, genieten ze echter geen wettelijke bescherming tegen namaak, en het gevaar dat iemand een namaak Beer Belgian Style op de markt brengt is zeer reëel. Vandaar dat een aantal met steun van de VLAM een Europese erkenning als ‘Spécial Belge’ heeft aangevraagd. Meer over de Europese bescherming in deel 4.

De VZW Streekproducten Provincie Antwerpen

Gelukkig zijn er mensen die, via de in 2005 opgerichte vzw Streekproducten Provincie Antwerpen, de streekproducten proberen te inventariseren, te promoten en te onderzoeken. Niet alleen maar om de soms fascinerende en rijke geschiedenis van dit culinair erfgoed, en het product zelf, niet te laten verdwijnen – het verhaal moet verteld worden – maar ook om de brug te spelen tussen de consumenten en de producenten. Dat is uiteindelijk een win-win situatie voor beiden. De producenten kunnen hun producten promoten via bedrijfsbezoeken of buiten hun regio op allerlei publieke manifestaties en de consumenten (h)erkennen ze als eerlijke streekproducten, waarop een eigentijdse manier kan mee gekookt worden. Zie maar wat wij de met Belgische blogs gedaan hebben rond cuberdons.

Wil je er meer over weten, neem dan eens een kijkje op hun website, waar je trouwens ook een overzicht van de Antwerpse streekproducten vindt en van de verschillende leden die deel uit maken van de VZW Streekproducten Provincie Antwerpen.

Hopelijk hebben we jullie nu een beetje meer wegwijs gemaakt in verband met streekgebonden producten en erkenning en bescherming. Volgende week in deel 3, Vlaanderen en erkende streekproducten.

NM.

© 2012, Nullam Microwaveum. All rights reserved. Unauthorized use and/or duplication of this material without express and written permission from this blog’s author and/or owner is strictly prohibited. Excerpts and links may be used, provided that full and clear credit is given to Nullam Microwaveum and www.nullammicrowaveum.com with appropriate and specific direction to the original content.